Z okazji Dnia Wiewiórki, który jak co roku świętujemy 21 stycznia, zapraszamy do bliższego poznania jednej z najbardziej rozpoznawalnych mieszkanek lasów Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego.
Ruda, zwinna i wyglądająca jak leśny skrzat – wiewiórka pospolita to nieodłączny element naszego krajobrazu przyrodniczego. Choć najczęściej kojarzymy ją z rudym futerkiem i takie możemy spotkać najczęściej w naszym parku. W innych rejonach Polski mogą występować osobniki o ciemniejszym, niemal czarnym umaszczeniu.
Spotkać można ją zarówno w lasach liściastych, które obfitują w orzechy, żołędzie i owoce, jak i w lasach iglastych, w pobliżu sosen oraz świerków. W ciągu dnia buszuje po lesie, natomiast noce przesypia w gniazdach lub w dziuplach. Natura zrobiła z nich „małych architektów” – budują one dwa rodzaje gniazd, z czego każde pełni inną funkcję. Główne gniazdo zwane lęgowym służy do wychowywania młodych. Drugie gniazdo jest mniejsze i może służyć jako schronienie i miejsce odpoczynku lub awaryjne gniazdo lęgowe. Zbudowane są one z gałęzi i przybierają kształt kulisty, do którego wejście znajduje się na spodzie – czym różni się od gniazd budowanych przez ptaki. Wyściełane są mchem, porostami oraz suchą trawą. Prawie zawsze w gnieździe wiewiórki można znaleźć drugie wyjście, tzw. „ewakuacyjne”.
Doskonale przystosowane do życia na drzewach, potrafią wykonywać imponujące skoki, a ich puszysty ogon nie tylko pomaga w utrzymaniu równowagi, ale również pełni funkcję steru. Włosy na ogonie osadzone są na cienkich kościach, które są niezwykle elastyczne i mogą się wyginać, co pozwala ogonowi na precyzyjne ruchy. Puszysta kita działa również jak ciepła kołderka – w mroźne dni pomaga w utrzymaniu ciepłoty ciała. Również kończyny odgrywają istotną rolę podczas poruszania się po pniach drzew. Wiewiórka ma 4 palce na przednich łapach (z zanikniętym kciukiem, co ułatwia chwytanie kory i pokarmu) oraz 5 palców na tylnych łapach, które są silniejsze i pomagają w skakaniu. Pazury, które są ostre i silne, umożliwiają jej zręczne poruszanie się po drzewach.
Wiewiórka w okresie letnio-jesiennym zjada głównie nasiona, orzechy i owoce. Obserwowano również proces suszenia przez wiewiórki grzybów, które rozkładają na gałązkach w nasłonecznionych miejscach. Niekiedy zjada jajka i pisklęta ptaków. Na okres zimowy gromadzi zapasy orzechów, szyszek i żołędzi w dziuplach i zagłębieniach kory oraz w wykopanych podziemnych spiżarniach. Bardzo łatwo jest poznać pozostałość po zjedzonej przez wiewiórkę szyszce: jest ona pozbawiona łusek na prawie całej długości i ma pozostawiony stożek z najmłodszą częścią szyszki na górze.
Te niewielkie ssaki odgrywają ważną rolę w ekosystemie, przez co niektórzy nazywają je „pomocnikami leśników”. Magazynując nasiona i zapominając o części swoich „spiżarni”, przyczyniają się do naturalnego odnawiania lasu.
W Polsce, wiewiórka pospolita podlega częściowej ochronie gatunkowej od 2014 roku. Obecnie największym zagrożeniem dla europejskiej populacji wiewiórki pospolitej jest przedstawiciel jej rodziny zza oceanu – wiewiórka szara (Sciurus carolinensis). Naturalnie występuje ona w Ameryce Północnej, natomiast w Europie jest gatunkiem inwazyjnym. Na skutek przeprowadzonych przez człowieka introdukcji (wprowadzenie gatunku na obszarach, na których wcześniej nie występował), gryzoń ten pojawił się między innymi w Anglii oraz we Włoszech. W obu tych państwach obserwuje się gwałtowne zanikanie lokalnych populacji wiewiórek pospolitych. Warto wspomnieć, że gatunki inwazyjne uważane są za drugą, zaraz po degradacji siedlisk, przyczynę zanikania różnorodności biologicznej na świecie.
Zachęcamy do uważnych spacerów po lasach – być może uda się Państwu dostrzec wiewiórkę przeskakującą między gałęziami lub resztki obgryzionych szyszek. Pamiętajmy jednak, by obserwować je z szacunkiem i nie dokarmiać niewłaściwym pokarmem.
Tekst: D. Nocoń, zdjęcie: W. Kuchta, archiwum NPK
