Skryci lokatorzy szuwarów trzcinowych w Nadbużańskim Parku Krajobrazowym
Szuwar trzcinowy tylko z pozoru jest monotonny i nieciekawy. Jest miejscem życia specyficznego niewystępującego nigdzie indziej zespołu ptaków śpiewających i wodnych. Wyłącznie w trzcinowiskach gniazda zakłada aż 20 gatunków ptaków. Co ciekawe, niektóre z nich prawie nigdy nie zapuszczają się poza granice trzcin. Szuwary są także miejscem, gdzie wiele innych gatunków szuka pożywienia czy schronienia. Do gatunków, które spędzają życie w tym „specyficznym lesie” należą te śpiewające, na przykład trzciniak, trzcinniczek, rokitniczka czy brzęczka. To te pospolite, występujące w całej Polsce gatunki tworzą charakterystyczną atmosferę trzcinowiska. Ptaki te kolorystyką upodobniają się do uschłych trzcin: mają gładkie, szaro-oliwkowe grzbiety i stonowane kremowe spody ciała. Są hałaśliwe i ruchliwe, ciągle latają i wspinają się po pędach trzcin. Przelatując na dłuższym dystansie, trzymają się nisko nad wierzchołkami roślin. Są do siebie bardzo podobne, trzcinniczka i brzęczki prawie nie sposób odróżnić. Wiosną i wczesnym latem od świtu do nocy bardzo dużo i głośno śpiewają. Pierwsze trzy gatunki wydają całe serie terkocząco-trzeszczących dźwięków. Najbardziej charakterystyczny śpiew ma brzęczka. W ich diecie dominują owady i inne drobne bezkręgowce, które zbierają z trzcin, powierzchni wody i z liści roślin pływających. Brak owadów zimą zmusza je do migracji do Afryki na południe od Sahary. Do Polski wracają dopiero wczesną wiosną. Najbardziej urokliwym mieszkańcem trzcinowiska jest wąsatka. Nieduży, jasnobrązowy ptak, którego znakiem rozpoznawczym (u samców) są „namalowane” pod oczami szerokie, czarne pasy. Gatunek ten jest jednym z nielicznych zimujących u nas mieszkańców trzcin i przez cały rok nie wychyla czubka dziobu spoza trzcinowisk. Interesujące jest przystosowanie gatunku do zmiany diety. Wiosną i latem żywi się owadami i pająkami, jesienią i zimą przechodzi na pożywienie roślinne – zjada nasiona trzcin i traw. Jest ona gatunkiem rzadkim, ale stopniowo zwiększającym swoją liczebność w Polsce. Dziś szacuje się, że w kraju występuje około 2500 par. W głębi trzcinowisk żyje także potrzos, zwany wróblem trzcinowym. Turysta może pomylić go ze znanym z miast i wsi jego kuzynem wróblem.
Drugą grupą nierozerwalnie związaną z ekosystemem szuwaru trzcinowego są chruściele. Ich najbardziej znanym przedstawicielem jest łyska – nieduży, czarno ubarwiony ptak często mylnie brany za kaczkę. Jej znakiem rozpoznawczym są stopy, które wyglądają jak pożyczone od innego ptaka. Łyska nie ma błony pławnej jak kaczki, a płaskie płaty skórne, bardziej przypominające narośla na palcach. Łyski budują gniazda w trzcinowiskach, ale żerują, nurkując na otwartej wodzie. Ich mniejszy kuzyn – kokoszka, trzyma się skraju szuwarów i pasa roślinności pływającej. Trzy inne gatunki z rodziny chruścieli: wodnik, zielonka i kropiatka prowadzą bardzo skryty tryb życia, prawie nigdy nie opuszczając gąszczu szuwarów. Aktywne są bardzo wczesnym rankiem i wieczorami aż do nocy. W środku dnia odpoczywają. Gniazda położone tuż nad lustrem wody umieszczają czasem pod okapem roślin lub maskują budowanym daszkiem. Chętnie penetrują skraje szuwarów i miejsca, gdzie trzcina jest rzadka, a powierzchnia wody zarośnięta pływającymi liśćmi roślin wodnych. Ptaki te dzięki długim palcom są w stanie chodzić po kożuchu z roślin. To tam szukają nasion, kijanek, owadów, ślimaków i innych drobnych bezkręgowców.
Rozległe trzcinowiska dają schronienie także błotniakowi stawowemu, jedynemu gatunkowi szponiastemu zakładającemu gniazda wśród trzcin. Od innych ptaków z rodziny jastrzębiowatych, do których należy, odróżnia go lepszy słuch niż wzrok. I właśnie tym zmysłem, podobnie jak sowy, posługuje się w czasie polowania. W ornitofaunie tego zbiorowiska można jeszcze wyróżnić gęś gęgawę oraz cztery gatunki czapli: siwą, białą, bąka i – niewiele większego od sójki – bączka. Te dwa ostatnie gatunki zamiast lotu preferują ciche przechodzenie pomiędzy trzcinami. Ich wspólną cechą jest także przyjmowanie w chwili zagrożenia pionowej postawy z wyciągniętą w górę szyją i głową. Potrafią to robić już nawet pisklęta w gnieździe. W luźnych trzcinach, w pobliżu zewnętrznej krawędzi trzcinowiska gniazdują także łabędź krzykliwy czy perkozy: dwuczuby, rdzawoszyi i perkozek.
Pojawiają się gatunki, dla których trzciny rosnące na stałym podłożu są jedną z możliwych lokalizacji założenia gniazda. Wśród nich są ptaki śpiewające, jak świerszczaki i łozówki, różne gatunki kaczek oraz żurawie. Obfitość owadów w lecie powoduje, że w trzcinowiskach szukają pokarmu nawet sikory czy remizy. Dymówki przenoszą się tam całymi koloniami, kiedy tylko młode osiągną zdolność do lotu. Podloty siedzą na roślinach nad wodą i czekają na karmienie przez polujących na owady rodziców. Jaskółki nocują w pobliżu zewnętrznego skraju trzcinowiska. Latem po sezonie lęgowym na noclegi zlatują w trzciny liczące setki albo nawet tysiące sztuk stada szpaków. Śpią zawsze w tym samym miejscu w środku łanu trzcin. W trzcinach nocują różne gatunki kaczek, czaple siwe i łączące się w stada po kilkadziesiąt do kilkuset osobników łyski i gęsi. Głosy odpoczywających stad ptaków: ćwierkanie, piszczenie, kwakanie czy gęganie słychać w ciche wieczory i noce z odległości kilku kilometrów.
Na terenie Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego stwierdzono gatunki: bąk (Botaurus stellaris), bocian czarny (Ciconia nigra), gągoł krzykliwy (Bucephala clangula), błotniak łąkowy (Circus pygargus), krwawodziób (Tringa totanus), samotnik (Tringa ochropus),
Na podstawie: Echa leśne KWARTALNIK PRZYJACIÓŁ LASU NR 2 (664) 2026. LATO PL ISSN 1230-0071, str. 24-27 (Paweł Fabijański)
Zdjęcia Zespół ds. NPK
